Có một câu hỏi tôi hay giật mình tự hỏi vào lúc ba giờ sáng, khi nhìn vào màn hình máy tính đầy ắp những dòng lệnh vừa chạy thành công:
Rốt cuộc, mình đang xây dựng một sự nghiệp — hay chỉ đang say sưa chơi một món đồ chơi?
Con nít có đồ chơi của con nít. Người lớn như tôi có đồ chơi riêng của người lớn.
Đồ chơi của con nít là những chiếc xe điều khiển, những khối xếp hình Lego bằng nhựa nhiều màu sắc. Còn đồ chơi của tôi là những chiếc máy tính bo mạch đơn Raspberry Pi bé bằng lòng bàn tay. Là những chiếc card đồ họa cắm vào máy để chạy mô hình AI nội bộ. Là cụm máy chủ Home Server tự dựng trong góc nhà. Hay những luồng tự động hóa n8n chằng chịt các điểm nối.
Ban đầu, tôi lao vào những thứ đó thuần túy vì Vui. Vì Thích mày mò.
Cái cảm giác cắm dây mạng vào, gõ vài dòng lệnh Terminal màu xanh lá cây trên nền đen, rồi nhìn một cỗ máy vô tri bắt đầu tự động lắng nghe và phản hồi lại mình… nó mang lại một thứ hưng phấn tột độ. Nó khiến tôi thấy mình giống như một vị phù thủy đang nắm giữ quyền năng điều khiển máy móc. Tôi quên cả ăn, dán mắt vào màn hình từ tối mịt cho đến lúc gà gáy le te ngoài ngõ.
Nhưng khi cơn say mê ban đầu qua đi, tay với sang nút tắt nguồn màn hình, căn phòng chìm vào bóng tối tĩnh mịch… một cảm giác hụt hẫng đến rợn người ùa về.
Tôi nhìn quanh căn phòng. Tiếng quạt máy quay đều đều trong đêm. Vợ con đã say ngủ từ lâu. Áp lực cơm áo gạo tiền của ngày mai vẫn nằm nguyên ở đó, lạnh lùng và không hề suy suyển.
Trong đầu tôi vang lên một câu hỏi không có lời đáp: Mình làm điều này để làm gì? Nó có giúp mình kiếm thêm một đồng nào nuôi gia đình không, hay mình chỉ đang đốt thời gian và tiền bạc vào những thứ vô bổ?
Tôi không biết mình đang đi về đâu. Cái mệt sau một đêm thức trắng vọc máy móc không phải là cái mệt ngọt ngào của người vừa hoàn thành một công trình. Đó là cái mệt trống rỗng của một kẻ vừa nhận ra: Thỏa mãn đam mê thuần túy thì không bao giờ có mục tiêu.
Khi làm chỉ vì “hứng”, bạn luôn thấy mình bận rộn. Bạn thấy mình đang học hỏi cái mới. Nhưng thực tế cuộc sống và tài chính của bạn thì đứng im một chỗ suốt nhiều năm trời.
Nhưng cái cảm giác bế tắc và hụt hẫng đó không làm tôi dừng lại ngay.
Trái lại, nó biến tướng sang một hình thái tinh vi hơn. Khi phần cứng không đủ để khỏa lấp khoảng trống trong lòng, tôi bắt đầu bấu víu vào phần mềm. Tôi tự khoác lên mình một chiếc áo giáp mới: chiếc áo giáp kiêu hãnh của một kẻ nghĩ mình có thể tự tay làm ra tất cả mọi thứ trên đời.
Cơn say đồ chơi leo thang sang một giai đoạn mới với một cái tên mỹ miều hơn: Cái tôi kiêu hãnh của dân kỹ thuật.
Mỗi lần nhìn thấy một công cụ hay một phần mềm nào đó trên mạng, câu đầu tiên bật ra trong đầu tôi luôn là:
“Cái này dễ ợt, tao tự code được, việc gì phải bỏ tiền ra mua dịch vụ của người ta cho tốn kém!”
Thế là tôi lao vào tự xây.
Và cái bẫy này bước sang một nấc thang nguy hiểm hơn nữa khi tôi bắt đầu biết đến Automation và Vibe Coding.
Tôi ngồi trước màn hình lúc nửa đêm. Tay không cần gõ từng dòng lệnh khô khan như trước. Tôi chỉ buông vài câu ngắn vào khung chat: “Viết cho tao một con bot cào dữ liệu đối thủ, tự gom hết về bảng tính và bắn thông báo qua Telegram…”
Mười phút sau, AI ném trả về một đoạn mã nguồn hoàn chỉnh. Tôi bấm chạy. Con bot hoạt động trơn tru.
Cảm giác quyền năng ảo bùng nổ dữ dội hơn bao giờ hết. Ngày xưa mất cả tháng còng lưng viết code, bây giờ chỉ cần một buổi tối “vibe” cùng AI là có ngay một công cụ chạy bon bon.
Thế là tôi lao vào một cơn nghiện mới. Sáng ra lệnh cho AI dựng bot cào tin. Trưa nối workflow tự động hóa dữ liệu. Tối lại vibe code đập đi xây lại toàn bộ giao diện trang web vutranchi.com… Mỗi lần đổi một ý tưởng mới, tôi lại mất đứt vài ngày cắm đầu vào máy.
Tôi tự hào thấy mình như một vị tướng nắm trong tay cả đội quân AI hùng hậu.
Cho đến một ngày, cái giá thực tế ập đến tát thẳng vào mặt tôi.
Đợt đó, tôi mất hai tuần ròng rã tự dựng một hệ thống quản lý khách hàng (CRM) từ đầu để khỏi tốn hai mươi đô mua phần mềm sẵn có. Đúng ngày thứ mười bốn, một khách hàng tiềm năng gọi điện hỏi: “Bên anh đã có sẵn hệ thống để triển khai ngay cho bên em trong tuần này chưa?”
Tôi ngập ngừng. Màn hình trước mặt tôi lúc đó vẫn đang đỏ lừ vì lỗi kết nối cơ sở dữ liệu.
Khách hàng cúp máy. Họ chuyển sang thuê một bên khác.
Đêm đó, tôi ngồi nhìn vào thông báo ngân hàng bị trừ tiền điện, tiền server. Tôi đã tiết kiệm được hai mươi đô một tháng, nhưng tôi vừa tự tay vứt qua cửa sổ một hợp đồng trị giá hàng chục triệu đồng và hai tuần cuộc đời bên con cái.
Nếu đây là một cuốn sách self-help thông thường, tôi sẽ viết rằng: “Kể từ giây phút đó, tôi đã hoàn toàn tỉnh ngộ và dứt bỏ được mọi cám dỗ công nghệ.”
Nhưng sự thật trần trụi và nực cười hơn nhiều:
Thành thật mà nói, tôi vẫn chưa hoàn toàn rút được kinh nghiệm. Tôi vẫn còn nghiện cảm giác đó.
Đến tận bây giờ, thỉnh thoảng tôi vẫn cắm đầu vào vibe code một thứ không ai hỏi, làm sai, ngồi sửa prompt, sửa code rồi lại đập đi làm lại từ đầu. Vẫn tốn tiền. Vẫn tốn thời gian. Cái tôi của người thích xây dựng là một con quái vật dai dẳng. Nó luôn thì thầm: “Hãy tự làm mọi thứ đi, mày có AI trong tay mà!”
Sự khác biệt duy nhất giữa tôi của ngày hôm nay và tôi của ngày trước là: Bây giờ, tôi biết rõ mình đang rơi vào cái bẫy đó để mà tự kéo mình ra sớm hơn.
Đã có những đêm tôi ngồi nhìn vào đống code dang dở đó và tự dằn vặt chính mình.
Tôi tự hỏi tại sao mình không thể giống như những người ngoài kia — thực dụng hơn, dứt khoát hơn, chỉ chăm chăm làm những thứ ra tiền ngay? Tại sao tôi cứ phải vật lộn với những cơn nghiện mày mò không tên này?
Cho đến một đêm, khi tôi ngồi xuống gõ những dòng chữ đầu tiên cho cuốn sách này, tôi mới dần nhìn thấu câu trả lời.
Nhìn lại hành trình của mình, tôi nhận ra việc ngồi viết cuốn sách này… thực chất cũng lại là Một cơn nghiện mới.
Đêm muộn, sau khi cả nhà đã yên giấc, tôi lại ngồi xuống trước bàn phím. Mở cửa sổ chat lên, tâm sự với AI như đang viết một cuốn nhật ký cá nhân. Tự bóc trần những vấp ngã, những mâu thuẫn, những vụng về của chính mình.
Tôi cũng chẳng dám vỗ ngực khẳng định mình sẽ duy trì được nguồn năng lượng này để đi tới chương 100, hay lại bỏ dở giữa chừng như bao dự án tự chế trước đây.
Nhưng có một điều tôi biết chắc chắn:
Cơn nghiện này — cảm giác được ngồi xuống kiến tạo, tự vấn và suy ngẫm — vẫn tốt hơn gấp ngàn lần cảm giác ngồi không hay quẹt ngón tay vô thức lướt Facebook.
Lướt mạng xã hội cho bạn thứ dopamine rỗng tuếch. Nó để lại một cái đầu nhức mỏi và sự trống rỗng nơi lồng ngực. Còn việc ngồi lại viết nhật ký, đúc kết bài học, hay cặm cụi thử nghiệm một dòng code… nó cho bạn cảm giác mình đang sống. Đang làm một điều gì đó có hình hài.
Tôi nhận ra: Con người sinh ra vốn có một bản năng nguyên thủy là Muốn nhặt que củi và tự tay quẹt lửa. Chúng ta luôn khao khát được chạm vào gốc rễ của sự vật. Muốn tự mình lắp ráp nên một thứ gì đó từ con số không.
Những đêm thức trắng vọc Raspberry Pi, những lần đập đi xây lại website, những giờ ngồi vibe code thâu đêm… chúng không biến tôi thành triệu phú sau một đêm. Nhưng chúng giữ cho tâm hồn tôi không bị chai sạn bởi những guồng quay mưu sinh tàn nhẫn ngoài kia. Chúng nhắc nhở tôi rằng: giữa cuộc sống xô bồ này, tôi vẫn còn biết tò mò. Vẫn còn rung động trước vẻ đẹp của logic và sự sáng tạo.
Và tôi học được cách Tha thứ cho những đêm mò mẫm vụng về của chính mình.
Không có những lần đập đi xây lại tốn kém đó, sẽ không bao giờ có một người đàn ông hiểu thấu chân tơ kẽ tóc cách một hệ thống vận hành. Khi bạn đã tự tay điều phối AI, tự tay bóc tách từng luồng dữ liệu, không ai có thể lừa gạt hay qua mặt bạn về mặt kỹ thuật nữa. Mọi vết sẹo, mọi giờ thức trắng đều là những khoản học phí đắt giá bồi đắp nên 1% nội lực của ngày hôm nay.
Tôi không còn cố triệt tiêu bản tính thích mày mò của mình nữa. Tôi học cách sống hòa bình và làm chủ nó:
Đêm muộn, tôi vẫn cho phép mình ngồi xuống như một đứa trẻ, say sưa với một món đồ chơi công nghệ, vibe code một ý tưởng điên rồ để hiểu bản chất và nâng cấp bản thân thêm 1%.
Nhưng sáng hôm sau bước ra thương trường, khi đối mặt với dự án thật và khách hàng thật, tôi dẹp bỏ hoàn toàn cái tôi kỹ thuật.
Trong một dự án gần đây, khi khách hàng cần gấp một giải pháp trong hai mươi tư giờ, tôi không ngồi tự code từ đầu nữa. Tôi quẹt thẻ hai mươi chín đô la mua ngay một bản mẫu dựng sẵn trên mạng. Ráp nối và tùy biến trong ba tiếng. Bàn giao đúng hẹn. Khách hàng hài lòng và thanh toán ngay lập tức.
Khoảnh khắc đó, tôi hiểu sâu sắc: Người làm thuê dùng thời gian đổi lấy tiền bạc. Người làm chủ dùng tiền bạc mua lấy thời gian để tạo ra kết quả.
Đòn bẩy tối thượng không phải là gồng mình biến thành một cỗ máy hoàn hảo không bao giờ phạm sai lầm.
Đòn bẩy tối thượng là thấu hiểu sự bất toàn của chính mình, tha thứ cho những cơn say mê trẻ con, và học cách biến bản năng kiến tạo thành đôi cánh bảo vệ gia đình và đi đường dài.