Có một câu hỏi tôi đứng lại hỏi mình giữa buổi chiều ở Dĩ An:
Mình đang đi đúng hướng không?
Câu hỏi đó không đến lúc tôi ngồi lại suy nghĩ nghiêm túc. Nó đến lúc tôi đứng một mình trước căn nhà của người ta. Nhà rộng đến mức tôi không ước lượng được — bốn mươi, năm mươi mét ngang, mấy căn chung một sân. Tôi đứng đó vài phút. Rồi tôi đi.
Không biết chủ nhà là ai. Đến giờ vẫn không biết họ làm gì.
Lúc đó tôi mới ra trường được vài năm. Đi làm bằng xe Wave. Vợ dạy học — căn nhà đó là nhà phụ huynh của một học sinh vợ dạy. Hai đứa sống tằn tiện, chắt chiu từng tháng.
Tôi không đứng đó để ghen. Cái cảm giác lúc đó không phải ghen.
Là tò mò. Và một chút gì đó nặng hơn tò mò — nặng theo kiểu không đặt tên được.
Đi làm mấy năm, tôi thấy rõ một điều: sếp lúc nào cũng giàu hơn nhân viên. Không phải vì sếp làm nhiều hơn. Nhiều khi nhân viên còn cật lực hơn sếp rất nhiều. Nhưng khoảng cách giữa hai bên — nó không thu hẹp lại. Nó cứ ở đó. Đều đặn. Chắc chắn. Như một quy luật không cần giải thích.
Tôi bắt đầu học để thu hẹp cái khoảng cách đó. AI, công nghệ, cách làm việc mới. Học nhiều. Đọc nhiều. Nhưng học xong, tôi không biết làm gì với nó. Không biết dùng nó để tiến lên theo kiểu nào. Kiến thức cứ tích vào đầu — còn khoảng cách thì vẫn vậy.
Cái mệt của tôi không phải mệt tay. Là mệt đầu óc vì không biết mình đang đi đúng hay sai.
Đứng trước căn nhà đó, tôi hỏi mình hai câu.
Câu đầu: Mình cần làm gì?
Câu sau, ngay liền đó: Có thật sự cần giàu đến mức đó không?
Hai câu kéo nhau theo hai hướng. Và tôi nhận ra — câu quan trọng không phải là giàu bao nhiêu. Mà là: nếu làm đúng hướng, cái hệ thống nó sẽ tự kéo mình đi. Không cần phải cố mãi.
Người ở trong guồng thì cố cả đời. Người tìm ra đúng hướng thì để hệ thống chạy thay.
Lúc đó tôi chưa biết hướng đó là gì. Tôi chỉ biết mình đang đứng sai chỗ.
Vài phút sau, tôi leo lên xe chạy về. Thi thoảng đi ngang qua đó, tôi kể chuyện căn nhà cho vợ nghe. Không phải để so sánh. Chỉ là không biết để trong đầu một mình thì cất ở đâu.
Tôi không phải người nhát hoàn toàn. Tôi đã thử.
Có những lúc tôi bước ra khỏi cái guồng quen thuộc — thử làm gì đó khác, theo cách khác. Không phải không dám. Là dám rồi, làm rồi.
Và sai.
Mất tiền. Mất thời gian. Nhưng thứ nặng nhất không phải hai cái đó.
Nặng nhất là cái im lặng của gia đình. Họ không nói gì. Không trách. Không hỏi. Chỉ im. Và cái im lặng đó — nó kéo dài hơn bất kỳ câu trách móc nào tôi từng được nghe.
Tôi nhát không phải vì chưa thử. Tôi nhát vì đã thử rồi mà vẫn không biết mình sai ở đâu. Sợ thất bại kiểu đó lần nữa. Sợ lại phải nhìn cái im lặng đó của người thân.
Sợ làm sai theo kiểu mà mình không nhìn ra được trước.
Nhìn lại, tôi nghĩ mình đã hỏi sai câu hỏi suốt mấy năm đó.
Không phải “làm sao để giàu bằng họ.”
Mà là: “Làm thế nào để tìm đúng hướng — để hệ thống tự chạy, không cần mình phải cố mãi, và không cần phải trả giá bằng niềm tin của người thân?”
Hai câu hỏi trông giống nhau. Nhưng người trả lời được câu thứ hai — họ không cần đứng nhìn nhà người ta.
Và tôi thì vẫn đang tìm.
Khoảng thời gian đó, tôi bắt đầu thấy trên Facebook — người ta đang nói về AI, về cách làm việc mới, về những thứ tôi chưa biết tên. Không phải quảng cáo. Là người thật đang làm những thứ trông có vẻ… khác.
Tôi nghĩ: đây rồi. Đây là hướng mình đang tìm.
Và tôi bắt đầu học.
Có một tối — nhà yên, vợ đã ngủ — tôi ngồi vào máy nghiên cứu Home Server.
Lĩnh vực tôi chưa đụng vào bao giờ. Không biết bắt đầu từ đâu, không biết mình đang không biết gì. Mở AI lên, gõ câu hỏi đầu tiên.
Nó trả lời. Tôi hỏi tiếp. Nó trả lời tiếp.
Đến lúc nào đó, tôi nhận ra mình đang hỏi lại đúng cái câu đã hỏi từ đầu buổi. AI quên — không phải quên hoàn toàn, mà quên theo kiểu mỗi đoạn chat mới là một tờ giấy trắng. Tôi giải thích lại từ đầu. Nó dắt tôi đi một hướng. Rồi lại quên.
Ba tiếng sau, tôi tắt máy.
Không phải tức AI.
Cái cảm giác lúc đó không phải tức. Là cái cảm giác của người vừa chạy ba tiếng trên máy chạy bộ — mệt thật, đổ mồ hôi thật — rồi nhìn xuống thấy mình vẫn đứng đúng chỗ cũ.
Tắt đèn nằm xuống, tôi không ngủ được. Trong đầu cứ lẩn quẩn một câu không có câu trả lời: mình đang học — hay đang giả vờ học?
Hai cái đó trông giống nhau từ bên ngoài. Đều ngồi vào máy. Đều gõ. Đều mệt. Nhưng một cái thì tiến. Một cái thì lòng vòng tại chỗ.
Tôi vẫn chưa biết mình đang làm cái nào.
Một lần khác, tôi muốn tự động hoá việc đăng bài Facebook. Không phải dự án lớn — chỉ là khỏi phải copy paste bằng tay mỗi lần đăng.
Lần này tôi không mở AI trước.
Tôi ngồi viết ra cái mình thật sự cần: bước 1 làm gì, bước 2 làm gì, điều kiện nào thì dừng. Chưa hoàn chỉnh. Nhưng là của tôi — không phải của AI. Xong rồi mới đưa cho AI đọc, không phải để nó chỉ tôi, mà để nó lấp vào những chỗ còn thiếu. Ráp vào n8n. Chạy thử.
Nó chạy.
Không có gì lớn lao xảy ra lúc đó. Tôi ngồi nhìn màn hình một lúc. Không gọi cho ai. Nhà vẫn yên như mọi tối.
Chỉ là biết mình vừa làm được một thứ từ đầu đến cuối.
Lần đầu tiên trong một khoảng thời gian dài — tôi tắt máy mà không nằm nhìn trần nhà.
Tôi nghĩ lại hai tối đó nhiều lần.
Cùng một người. Cùng ngồi một mình sau khi nhà đã yên. Nhưng tối trước thì ra tay không sau ba tiếng. Tối sau thì xong việc trong ít hơn một tiếng.
Không phải vì tôi học được thêm gì. Không phải vì AI tốt hơn.
Là vì tôi đã biết mình muốn gì trước khi nhờ nó. Không nhiều — chỉ đủ để tôi không bị dắt đi theo hướng của nó.
Sau này tôi đặt tên cho hai cách đó. Một cách: cầm công cụ lên rồi để nó dẫn mình đi. Cách kia: biết mình đang đi đâu trước — rồi mới dùng công cụ để đến nhanh hơn.
Một chữ khác nhau: theo hay dùng.
AI không phải là người làm thay. Nó là đòn bẩy. Mà đòn bẩy chỉ có tác dụng khi người cầm biết mình muốn bẩy cái gì.
Nghe đơn giản. Nhưng hầu hết thời gian, kể cả bây giờ, tôi vẫn phải bắt mình dừng lại để hỏi: mình đang làm cái nào?
Câu hỏi đó nhỏ. Nhưng tôi thấy nó quan trọng hơn nhiều thứ tôi từng học.
Cái “hướng” đó mới là phần tốn của tôi nhất.
Không phải hướng dùng AI. Là hướng của công việc.
Có lúc tôi làm vì hứng. Vì vui. Vì thấy cái gì hay thì muốn thử. Mua Raspberry Pi 5 về dựng home server. Mua card VGA để chạy AI model local. Lập trình mấy cái tool nhỏ. Tạo website. Lập page. Mở kênh YouTube. Mỗi thứ đều bắt đầu bằng một buổi tối hào hứng — nghiên cứu, setup, lên kế hoạch, thấy mình đang đi đúng hướng.
Rồi dừng lại. Rồi bắt đầu thứ khác.
Không phải không hay. Là không cần — cho công việc thật của mình, cho người thật xung quanh mình.
Người Làm làm vì hứng. Người Chủ làm vì cần.
Nghe tàn nhẫn. Nhưng cái khác biệt đó — giữa thú vị và cần thiết — nó quyết định rất nhiều thứ: thời gian, tiền, và cái nặng nề khi nhìn lại một năm mình đã làm gì.
Tôi vẫn còn mua những thứ không cần. Vẫn còn bắt đầu những thứ không ai hỏi. Nhưng bây giờ ít nhất tôi biết mình đang làm vậy — và có thể dừng lại sớm hơn.
Đôi khi tôi vẫn đi ngang căn nhà ở Dĩ An đó.
Câu hỏi hồi đó — mình đang đi đúng hướng không — tôi vẫn chưa trả lời xong. Có lẽ không bao giờ trả lời xong hoàn toàn. Nhưng bây giờ tôi hiểu nó không phải hỏi về căn nhà, về tiền, hay về sếp hay nhân viên.
Nó hỏi về cái đòn bẩy trong tay mình — mình đang cầm nó, hay nó đang cầm mình?
Tôi vẫn đang học cách cầm. Nhưng ít nhất, bây giờ tôi biết sự khác biệt.