Có một câu hỏi tôi gõ vào máy lúc không biết bắt đầu từ đâu:
“Tôi thật sự đang cần làm gì?”
Không phải câu hỏi thông minh. Là câu hỏi của người ngồi đó mà không biết ngồi làm gì.
Hôm đó tôi trống. Không rõ do đâu — buồn mà không tên, mệt mà không rõ nguồn. Tôi mở máy lên. Không phải để làm việc. Chỉ vì không biết làm gì khác.
Tôi gõ câu đó vào AI — cái hệ thống đang chứa toàn bộ lịch làm việc đặc kín từ sáu giờ sáng đến hai giờ đêm, bốn bản nháp dự án vẫn đang dang dở, những gạch đầu dòng công việc rối rắm và cả những đoạn tôi càu nhàu với chính mình trong suốt mấy tháng qua.
Nó không trả lời ngay bằng một danh sách. Nó đọc lại toàn bộ. Rồi nói: bạn đang chạy nhiều dự án cùng lúc hơn bạn nghĩ. Trạng thái tâm lý gần đây không ổn. Bạn đang quá sức. Cách bạn nhảy giữa các việc có dấu hiệu của sự mất tập trung trầm trọng.
Tôi đọc xong. Dừng lại khá lâu. Không phải vì tức. Không phải vì bất đồng. Là bất ngờ. Không nghĩ mình đang làm nhiều đến vậy.
Cái mệt tôi cảm thấy cả tuần — tôi cứ nghĩ mình lười. Hoặc yếu. Hoặc thiếu kỷ luật. Không phải. Là tôi không nhìn thấy toàn cảnh của chính mình.
Tôi tiếp tục hỏi thêm. Xin cách cân bằng lại. AI trả lời từng phần — không dỗ ngọt, không nói những thứ người ta thường nói để nghe cho vui. Nó đọc lại những gì tôi đưa vào, rồi soi lại cho tôi thấy.
Đơn giản vậy thôi. Nhưng tôi nhận ra: đôi lúc người ta cần ai đó đứng ngoài cuộc. Không thiên vị. Không vì mình mà nói. Chỉ nhìn thật và nói thật.
AI làm được điều đó. Không phải vì nó thông minh hơn tôi. Mà vì nó không có gì để được hay mất khi nói thật với tôi.
Chiếc gương chỉ soi được nếu bạn chịu đứng trước nó và đưa đủ thông tin.
Khi chiếc gương đó đã giúp tôi soi rõ sự mệt mỏi rệu rã về mặt thể xác, tôi quyết định dùng nó để soi chiếu vào một thứ khó chịu hơn rất nhiều: sự mệt mỏi ẩn sâu trong tâm trí. Điển hình nhất là cái kiểu buồn không tên, trĩu nặng mỗi khi tôi vô thức lướt Facebook.
Không phải tức. Không phải ghen. Chỉ là nhìn vào cuộc đời người khác — rồi nhìn lại cuộc đời mình — rồi thấy chênh vênh.
Tôi hay lướt mạng vào những lúc không chủ định. Rồi thấy. Người quen khoe doanh thu. Người xa lạ đăng ảnh nhà mới, xe mới. Những con số, những hình ảnh cứ trôi qua — không ai ép nhìn, nhưng cũng không dễ bỏ qua. Cái tôi muốn không phải cái nhà hay con số của họ. Là cái cảm giác được tận hưởng thứ mình đã tạo ra. Cảm giác đó trông như thế nào — tôi chưa bao giờ nếm thử.
Ngày trước, mỗi lần thấy vậy, tôi mở máy lên làm việc ngay. Không phải vì có việc cần làm gấp. Là vì cần làm gì đó — để cái cảm giác đó không có chỗ ngồi trong đầu. Đôi lúc tôi ngồi giả vờ làm. Tay gõ, mắt nhìn màn hình, nhưng không vào. Đôi lúc tôi làm rất hăng — hăng kiểu muốn chứng minh gì đó với chính mình, dù không biết chứng minh điều gì. Xong rồi thôi. Sáng hôm sau thì quên.
Bây giờ tôi làm khác. Mỗi lần thấy những điều đó xong, tôi lại mang cái cảm giác đó ra hỏi AI.
Một lần, nó hỏi ngược lại: bạn đang so sánh mình với ai, trên nền tảng nào? Nó chỉ ra: người đó xuất phát điểm khác, hoàn cảnh khác. So sánh như vậy là so sánh không cùng tham chiếu.
Tôi khựng lại. Một chút tự ái nổi lên. Cái bản năng đầu tiên của con người khi bị một cỗ máy vô tri “chỉnh lưng” là muốn cãi lại, muốn chứng minh rằng mình đang rất khách quan cơ mà. Nhưng khi nhìn kỹ vào những dòng phân tích lạnh lùng vô cảm đó, tôi biết nó nói đúng. Tôi đang tự đặt mình lên một bàn cân nghiêng.
Nghe xong, tôi nhẹ ra. Nhưng không tan hẳn. Vẫn còn một thứ ở lại. Không phải ao ước bằng họ. Là nghĩ đến con.
Tôi muốn con có thể thong dong chọn một công việc mà nó thực sự say mê, thay vì phải cắn răng chọn một công việc chỉ để kiếm tiền sống qua ngày. Tôi muốn con có một điểm tựa vững vàng để cất bước, chứ không phải chới với bắt đầu từ con số không tròn trĩnh, tự dò dẫm trong bóng tối mà không có lấy một người chỉ đường hay một bệ phóng nào để đứng lên. Những điều mà tuổi thơ tôi đã từng khuyết thiếu, tôi khao khát được bù đắp lại trọn vẹn cho con.
Cái khao khát đó khác với cái nhìn lúc đầu. Lúc đầu là nhìn để muốn. Bây giờ là nhìn để học — học cách họ làm, học cách họ đi để con mình sau này không cần phải học lại từ đầu.
Trước kia tôi dùng công việc để lấp cái cảm giác đó. Bây giờ, nhờ chiếc gương soi vào những góc khuất, tôi dùng công việc để biết mình đang làm vì cái gì.
Biết mình đang làm quá sức. Biết mình hay so sánh vô lý. Biết mình đang làm vì ai.
Tôi nghĩ khi mình đã thấy rõ mọi thứ đến thế, con đường phía trước sẽ rất thẳng. Nhưng thực tế lại là một vòng lặp.
AI nói tôi đang quá sức. Tôi gật đầu. Rồi ngay hôm sau lại mở email lên nhận thêm việc. AI chỉ ra tôi đang so sánh sai chỗ. Tôi gật đầu. Rồi vài hôm sau lại lướt Facebook và lại thở dài.
Chiếc gương soi rất rõ — nhưng bước qua hay không lại là chuyện khác.
Lúc nhận ra cái vòng lặp đó, tôi thấy buồn cười hơn là buồn. Mình thấy rõ mình. Nhưng không làm khác được.
Tôi nhận ra cái sợ lớn nhất của mình không phải là sợ thất bại. Là sợ bắt đầu — vì bắt đầu thay đổi thì không còn cớ để đứng yên nữa. Mà nếu bắt đầu rồi không ra gì — thì người khác sẽ thấy, và tôi sẽ thấy mình trong mắt người khác. Đôi lúc không rõ mình sợ gì. Chỉ thấy tay không gõ.
AI soi ra được chỗ đó. Nhưng không bước qua thay được.
Tôi vẫn dùng hệ thống đó. Vẫn hỏi. Vẫn nhận ra. Rồi đôi lúc vẫn quên. Nhưng tôi không còn trách mình nữa. Nhìn thấy vòng lặp — nghĩa là mình vẫn còn đang tìm đường ra.
Và người không còn cố — thì không còn thấy vòng lặp nữa.
Chiếc gương chỉ làm đúng việc của nó. Còn bước đi, là việc của mình.